احداث باغ های دیمی

احداث باغ بدون آبیاری

اصول باغداری دیمی

تبدیل زمین های کم بازده دیم به باغ های پر بازده دیم

 

شاید تاکنون فکر می کردید که احداث باغ حتما نیاز به یک منبع آبی بسیار مناسب مانند آب رودخانه دایمی، چاه، سد و… دارد. باید بدانید که می توان بدون نیاز چنین آب هایی و فقط با اتکا به بارندگی های طبیعی نیز باغ احداث کرد. فقط کافی است به نکاتی که در زیر می آید توجه کنید. احداث باغ های دیم برای مناطق کوهستانی یکی از بهتری گزینه ها می باشد. در اکثر مناطق کوهستانی کشور ما که شیب زمین بالاست و کشاورزان چاره ای جز کشت محصولات کم درآمدی مانند گندم و جو ندارند می توان به کشت باغات دیمی روی آورد. اگرچه درآمد خالص باغ های دیم کمتر از باغات آبی است اما بیشتر از کشت محصولات زراعی دیمی مناطق کوهستانی  مانند گندم است. از طرف دیگر آینده بهتری برای کشاورزان دیم کار رقم خواهد زد چرا که آنها می توانند با کسب تجربه در این زمینه، به کشت های بهتر و با درآمد بالاتر هم فکر کنند. باغات دیمی در حال حاضر در کشور ما درحال رواج است. اگرچه اخیرا میزان بارش ها و پراکندگی بارش ها در فصل کم آبی، به ضرر کشاورزان تغییر کرده است اما روش های مناسبی هم برای دیمکاری باغی ایجاد شده است.

مـواردی کـه در توفیـق احـداث بـاغ دیـم مؤثرنـد، عبارت انـد از انتخـاب مـکان مناســب، تعییــن آرایــش مناســب کشــت، تهیــه نهــال مناســب و ســازگار بــا شـرایط محیطـی، تهیـه بسـتر لازم و نهاده هـای موردنیـاز، رعایـت زمـان کاشـت مناسـب و اقدامـات و تمهیـدات مدیریتـی دوره بهره بـرداری. بـرای احـداث بـاغ دیــم بایــد بــه ویژگی هــای جغرافیایــی، میــزان و پراکنــش بــارش، حداقــل و حداکثــر دمــا، نــوع و عمــق خــاک، آفــات و بیماری هــا و نیــروی کارگــری در دسـترس توجه شـود. در ایـن نشـریه مـوارد فنـی و کاربـردی الزم بـرای احـداث بـاغ دیـم بیـان شـده اسـت.

اگر شما هم از کشت های پر دردسر و کم درآمد زراعی خسته شده اید، لطفا متن زیر را به دقت بخوانید، سپس اقدام به مشاوره با کارشناسان و کشاورزان با تجربه در این زمینه بکنید تا اطلاعات خود را در این زمینه کامل کنید و در نهایت تصمیم بگیرید که کشت باغات دیمی را شروع کنید یا نه. مطمن باشید اگر که اصول گفته را رعایت کنید هیچ ریسکی در کار نخواهد بود. مواردی که بهآن ها اشاره شده اصول دیم کاری باغی ایران هستند.

در ابتدا شما باید ارتفاع و محدودیت های دمایی و اکولوژیکی منطقـه، مشـخصات جغرافیایـی (عـرض جغرافیایـی، میـــزان و جهـــت شـــیب و ارتفـــاع از ســـطح دریـــا) را بررســـی کنید

 اطلاعات دامنـــه دمایـــی محدودکننـــده، نیـــاز ســـرمایی، طـــول دوره رشـــد و حتـــی عمـــر اقتصـــادی جمـــع آوری را جمع آوری کنید. می توانید طبق جـــدول 1، در نظر بگیرید که در منطقه شما چه محصولی میتوانید بکارید. علاوه بـــر آن، بایـــد بـــه شـــرایط اقلیمـــی مناســـب بـــرای فراینـــد رشـــد و تولیـــد محصـــول (طبق جـــدول 2 ) و نیـــز ویژگی هـــا و شـــرایط مطلـــوب خـــاک بـــرای محصولات (در جـــدول 3 ) توجـــه شــود. بــر ایــن اســاس مشــخص کنید کــه منطقــه شما، توانایــی اولیــه بـــرای احـــداث بـــاغ دیـــم را داراســـت تـــا بقیـــه مـــوارد را بررسی کنید.

جدول 1. این جدول به شما کمک می کند تا بتوانید برای شرایط منطقه تان، بهترین محصول را در نظر بگیرید

جدول2. برخی شرایط لازم برای رشد و پروش درختان مناسب برای شرایط دیم.

در مرحله بعد باید میزان و پراکنش بارندگی منطقه را بررسی بکنید  

بعـد از تعییـن مشـخصات جغرافیایـی، مهمتریـن عامـل در احـداث باغهـای دیــم، وضعیــت میــزان و پراکنــش بارندگی اســت. پراکنــش بارندگی به نحــوی اســت کــه اثــر و نقــش آن در طراحــی باغ هــای دیــم بســیار مهــم و حیاتــی اســت. پراکنــش بــارش تعیین کننــده آرایــش کشــت و تراکــم درخــت در هکتــار) اسـت و نــوع محصـول را تعییــن می کنـد. بـر ایــن اســاس، تحلیـل بارش هــای ماه هــای اردیبهشــت تــا شــهریور بســیار اهمیــت دارد.

اگر کل بــارش کمتــر از 300 میلیمتــرباشد:

در این شرایط باید توجه داشت که

1-    محدودیت انتخاب محصول وجود خواهد داشت

2-     ریسک در شرایط نوسانات بارشی افزایش مییابد

3-    احتمال نقصان کیفیت محصول وجود دارد.

دقت کنید که محصولی را که برای کاشت دیم انتخاب می کنید بایسـتی این مشـخصات را داشـته باشـند:

1-    ویژگــی مقــاوم یــا متحمــل بــه خشــکی

2-     تــاج کشــیده و کوتــاه

3-     گسـتره ریشـه ای عمیـق و خاصیـت فـراوری.

بنابرایـن وقتـی سـطح روانــاب مربــوط بــه هــر درخــت افزایــش یابــد، راهکارهــای حفــظ رطوبـت و کاهـش تبخیـر اجرایـی شـود، نسـبت سـطح تعـرق بـه جــذب آب کنتــرل شــود، تراکــم درخــت در هکتــار کاهــش یابــد، بســتر مناســب، گســترده و عمیــق ایجــاد شــود، امــکان ذخیــره آب و نیــز جــذب آب فراهــم می شــود. ایجــاد بندســارها و تمرکــز رســوبات ناشــی از ســیل ها، بســتر خوبــی را در ایــن شــرایط ایجاد خواهد کــرد.

 

در صورتی که بارش بین 300 تا  400  میلیمتر  باشد:

1-    اگـر دوره بـدون بـارش بهـاره و تابسـتانه 6 مـاه و بیشتـر اسـت، هماننـد شـرایط بالا اقدام شـود.

2-      اگــر دوره بــارش 4 تــا 6 مــاه باشــد، در صــورت رعایــت مــوارد بالا، ریســک فعالیــت بســیار کاهــش مییابــد. در ایــن شــرایط میتــوان تراکــم درختــان را 10 تــا 30 درصــد نســبت بــه حالــت قبــل افزایــش داد.

3-    اگـر دوره بـارش کمتـر از 4 مـاه باشـد، می تـوان تراکـم درختـان را 30 تـا 50 درصـد نسـبت بـه حالـت قبـل افزایـش داد و بـا رعایـت معیارهـای پیشگفتـه، هیچگونـه ریسـکی وجـود نخواهـد داشـت.

در صورتی که میزان بارندگی بالای 400 میلیمتر باشد

در ایــن شــرایط، از آنجایی که فاصله بین بارندگی ها کم تر است. و ازآنجاییکــه پراکنــش بــارش مطلــوب اســت، طراحــی بــاغ (تراکم درختــان) بایســتی بــر اســاس میــزان بــارش صــورت پذیـرد. در ایـن شـرایط درصورتیکـه تراکـم درختـان کـم انتخـاب شــود، چــون ســطح روانــاب بــرای هــر درخــت بزرگتــر خواهــد شـد، امـکان تخریـب سـامانه ها وجـود دارد. لـذا متناسـب بـا میـزان ِ بـارش و تحلیـل آمـاری شـدت و مـدت و فراوانـی میتـوان تعـداد درخــت در هکتــار را محاســبه و تعییــن کــرد.

نیـاز آبـی هر درخت مقدار معلوم و مشـخصی اسـت که بسـتگی بـه ویژگیهای گیاهـی و شـرایط جغرافیایـی و اقلیمـی دارد کـه بـا تأمیـن آن از طریـق بـارش، میتوانـد رشـد و نمـو مناسـب داشـته باشـد و محصـول اقتصـادی تولیـد کنـد. مقـدار بـارش بایسـتی بـه میزانـی باشـد کـه نیـاز آبـی درخـت را در شـرایط بالغ و محصول دهـی تأمیـن کنـد. بنابرایـن در زمـان احـداث بـاغ، پیش بینی هـای لازم، ضـروری اسـت. هرچـه میـزان بارندگـی کمتـر، فاصله درخت هـا باید بیشتر باشـد تـا بـا جمـع آوری روانـاب بیشتـر باشد و میـزان نیاز آبـی برطرف شـود.

 

در مرحله بعد باید بستر کشت مناسب دیم کاری را آماده کنید

 ایجاد بستر کاشت یکـی از اقدام هـای مؤثـر در موفقیـت باغ هـای دیـم، ایجـاد بسـتر مناسـب اسـت. ایجـاد بسـتری مناسـب بـه ابعـاد حداقـل 1×1×1 متـر ضـروری اسـت. اگـر خـاک زیریـن مطلوبیـت نداشـته یـا دچـار محدودیـت باشـد، بـا خـاک سـطحی مرغـوب جایگزیـن شـود. بنابرایـن هیـچ نیـازی بـه کاربـرد مـواد سـوپر جاذب یـا موارد مشـابه غیرطبیعـی نیسـت و بـرای بهبـود ظرفیـت آب خـاک می تـوان از بقایـای گیاهـی، پرلیــت و… اســتفاده کــرد. اهمیــت بســتر بــه میزانــی اســت کــه از آن به عنــوان مهندسـی بسـتر تعبیـر می شـود و اگـر اقدامـات ضـروری در تهیـه بسـتر صـورت نگیـرد، مشکلات زیادی را به وجـود خواهـدآورد و حتی بـه ناکامـی و زوال درختان یـا حداقـل غیراقتصـادی شـدن بـاغ منجرخواهـد شـد به شکل زیر توجه کنید:

مراحل کار در زمان کاشت نهال در شرایط دیم

1-    حفر چاله ای به ابعاد حداقل 1×1×1 متر؛

2-     پرکـردن چالـه بـا خـاک سـطحی مرغـوب و کـود دامـی پوسـیده : باید حدود 25 تــا 30 کیلوگــرم کــود دامــی پوســیده را تــا 20 ســانتیمتری ســطح زمیــن در گودال حفر شده بریزید.  می تــوانید از پرلیــت یــا زئولیــت نیــز در کنار اینها اســتفاده کنید اما فقط در صورت رسی بودن خاک.

3-    قــرار دادن ریشــه و طوقــه در محلــول قارچکــش + خــاک رس + کــود دامــی + آب

4-     تلقیح ریشـه نهال با قارچ همزیست مایکوریزا

5-     کاشــت نهــال و به کاربــردن مقــداری آب بــا تانکــر تــا ذخیــره رطوبتــی کافـی وجـود داشـته باشـد؛

6-    قیم گذاری

7-    کاربرد مالچ طبیعی در دسـترس.

توجه به نکات مهم در زمان کاشت

 زمـان انتقـال نهـال بسـیار مهـم اسـت و در میـزان و درصـد گیرایـی درختـان بسـیار اثـر دارد. پـس از اینکـه نهـال از نهالسـتان تهیـه شـد، بایسـتی بالفاصلـه در همــان روز پــس از گذاشــتن ریشــه آنهــا در نایلــون یــا گونــی و ترجیحــا مرطــوب و دور از دســترس بــاد و نــور مســتقیم خورشــید، بــه محــل اصلــی انتقـال داده و کاشـته شـود. امـا قبـل از کاشـت نهـال در محـل اصلـی، به دلیـل اینکــه ممکــن اســت ریشــه ها در حیــن درآوردن از بســتر اولیــه در نهالســتان آســیب ببیننــد، لازم اســت مراقبت هــای ضــروری به عمــل آیــد. بهتریــن زمــان کاشـت، پاییـز وزمسـتان بـه شـرطی کـه یخبنـدان نباشـد، اسـت تـا ریشـه ها فرصــت بازیابــی را داشــته باشــند. باید بدانید کاشــت نهــال کــه خــرداد همــان ســال پیوند زده‌ شده اســت، ارجحیــت.

 

چطور یک نهال استانداد تهیه کنید؟

 

1-    اول نوع پایه و رقم را مشخص کنید

2-    سن پایه و رقم به ترتیب دو و یک سال باشد

3-    نهال فاقد ریشه غیرطبیعی، آلوده و چنگالی باشد

4-    نهال یک تنه و دارای حداقل دو تا سه انشعاب از ارتفاع مناسب باشد

5-    نهال کامال خفته و دارای جوانه سالم باشد

قـرار دادن ریشـه های نهـال در محلول قارچکش + خاک رس + کـود دامی + آب، ضمـن تقویـت و ضدعفونـی کـردن نهال، سـبب می شـود که ریشـه ها مقـداری مواد مغـذی و رطوبت نیز جـذب کنند.

بـرای اینکه رطوبت ریشـه توسـط خـاک پیرامون جذب نشـود، در پـای هر نهال پـس از کاشـت بـه میـزان حـدود 20 لیتر آب مصرف می شـود. توصیه  می شـود پس از کاشـت نهـال، بـه قیم گذاری بـرای نهال ها به منظـور نگهداری و حراسـت آنها در مقابـل وزش بـاد و برف اقدام شـود. پوشـاندن سـاقه نهال بـا پارچه و کیسـه نایلونی سـبب حفـظ و حراسـت آنها در مقابـل خسـارت جوندگانی مثل مـوش و خرگوش می شـود. روش صحیح کاشـت نهال در شـکل زیر نشان داده شده اسـت. 

روش صحیح کاشت نهال

در انتخــاب رقــم و نــوع محصــول بایســتی خیلی دقــت کنید. توصیه میشــود تــا جایــی کــه می تــوان ســطح آفتاب گیــری را کاهــش دهید تــا میـزان سـطح در معـرض نـور مسـتقیم خورشـید کاهـش یابـد. بـرای مثـال در بــادام فــرم کشــیده بــر فــرم پهــن ارجحیــت دارد. همچنیــن بایســتی بــا تحلیــل دمــای مطلــق حداقــل، موضــوع ســرمازدگی را جدی بگیرید. میـزان خسـارت سـرمازدگی بـه سـکون هـوا و مدت اسـتقرار دمــای خســارت زا، مرحلــه فنولوژیــک نهال شما و میــزان حساســیت آن بســتگی دارد. بــرای کاهــش خســارات ســرمازدگی و نیــز کاهــش تأثیــرات خشــکی آخــر فصــل، بایســتی محصول و رقمی از آن محصول را بــا ویژگــی های دیــرگل و زودرس را انتخــاب کنید. ارقــام دارای برگهــای کــرکدار، کوچــک، باریــک و کوتیکــول ضخیم تــر، در برابــر خشــکی مقاوم ترنــد.

انتخاب آرایش و ردیف مناسب کاشت

 آرایـش کاشـت بایسـتی به نحـوی تنظیـم شـود کـه ردیـف دوم نسـبت بـه ردیــف اول، بــا تأخــر مکانــی بــه میــزان نصــف فاصلــه درختــان روی ردیف هــا باشــد، به طوری که محــل اولیــن درخــت روی ردیــف دوم، بــه میــزان نصــف فاصلــه درختــان روی ردیــف، تورفتگــی داشــته باشــد. بــرای ردیف هــای ســوم، پنجــم و… بــه شــیوه ردیــف اول و بــرای ردیف هــای چهــارم، ششــم و… بــه شــیوه ردیــف دوم عمــل میشــود. ایــن نکتــه بــرای ســامانه های نیم دایــره ای، مربعــی و مثلثــی صــادق اســت. به شکل زیر توجه کنید:

آرایش صحیح کاشت درختان دیم روی ردیف

سطح رواناب را برآورد کنید

در طراحـی بـاغ، بخشـی از سـطوح بالادست به عنـوان سـطح روانـاب بـرای هــر درخــت محســوب می شــود، ایــن ســطح به نحــوی اســت کــه جریــان روانابــی به ســمت نهــال هدایــت می شــود. بخشــی از آب نفوذ یافتــه به صــورت جریــان زیرســطحی درمی آیــد و در پایین دســت به صــورت مفیــد استفاده می شــود.

سامانه ای مناسب برای جمع آوری آب ایجاد کنید

 ســامانه جمع آوری آب  عبــارت اســت از جمــع آوری و هدایــت روانــاب از ســطح بالادستی هـر نهـال و ذخیـره آن در بسـتر پـای درخـت.  پـس از کاشـت نهـال، پشــته ای در پایین دســت نهــال بــه شــکل مربعــی، مثلثــی، نیم دایــرهای یــا خطـوط تـراز ایجـاد کنید و سـطح روانـاب را به نحـوی آمـاده کنید که روانــاب به ســمت درختــان جــاری شــود. در مناطقــی کــه بارندگــی زیــاد اســت و احتمــال غرقــاب شــدن و بــروز تنـش تهویـه ای وجـود دارد، درختـان را در پایین دسـت سـامانه یـا کمـی بالاتر از منتهی الیــه محــل تمرکــز روانــاب کشــت کنید.

 

سطح رواناب و سطح هدف در آرایش مربعی و نیم دایرهای در کشت درختان دیم

بایــد دقــت کنید کــه اگــر شــیب محــل اجــرای بــاغ، زیــاد باشــد، حجــم خاک بــرداری و ارتفــاع پشــته ها در محــل کاشــت درخــت زیــاد خواهــد شـد کـه هـم امـکان فرسـایش وجـود خواهـد داشـت و هـم هزینه هـای سالانه آن زیــاد خواهــد بــود. نمونــه ای از ســامانه هلالی در بــاغ انجیــر دیــم اســتهبان در شــکل نشــان داده شــده اســت.

نحوه ایجاد پشته در سطح هدف آرایش نیم دایرهای 

انتخاب شکل سامانه متناسب با شیب

در شیب های بسیار کم: کانال های جانبی با پوشش سنگریزه ای.

در شــیبهای تــا 15 درصــد (5/8 درجــه نســبت بــه افــق): شـکل مربعـی، نیم دایـره ای، مثلثـی و نیـز کانال هـای عمـود بـر شـیب (بـرای انگـور).

در شـیب های بیـش از 15 درصـد: کشـت در خطـوط تـراز و تراسبنـدی خطـوط تراز

 

انتخاب ابعاد مناسب سامانه و تراکم درخت و حفظ رطوبت

 انتخـاب سـطح روانـاب بـرای هـر درخـت کـه بتـوان بـر اسـاس آن، روانـاب را پـس از جمـع آوری به سـمت درخـت هدایـت و در بسـتر درخـت ذخیـره کـرد، عامـل بسـیار مهمـی محسـوب می شـود.  ابعـاد کاشـت بـا کاهـش میـزان بـارش افزایـش و بـا افزایـش میـزان بـارش ابعــاد کاشــت کاهــش می یابــد. همچنیــن ابعــاد کاشــت بــا تراکــم درخــت در هکتـار، رابطـه عکس دارد؛ یعنی بـا کاهـش ابعـاد کاشـت، تعـداد درخـت در هکتـار افزایـش خواهـد یافـت ابعـاد کمتـر از 5 در 5 در بیشتــر مناطــق توصیـه نمی شــود؛ امــا در کشـت انگـور در کردسـتان به دلیــل شــرایط خــاص آن، تراکــم بیشتــر صــورت می گیــرد.


                                          رابطه ابعاد کاشت، سطح رواناب و تراکم درخت در هکتار

حفـظ رطوبـت یکـی از اقدامـات اساسـی و تأثیرگـذار در فراینـد احـداث بـاغ دیـم محسـوب می شـود. از آنجایـی کـه بـاغ دیـم متکـی بـه آب جمع آوری شـده ناشــی از روانــاب حاصــل از تعبیــه ســامانه های جمــع آوری آب بـاران اسـت، ذخیـره و حفـظ روانـاب جمع آوری شـده و جلوگیـری از تبخیـر آن بسـیار مهـم اسـت. یکـی از راهکارهـا، اسـتفاده و به کارگیـری انـواع مالـچ اسـت.

مالچ (خاکپوش(

اصطلاح مالـچ از کلمـه انگلیسـی Mulch منشـأ گرفتـه که در اصـل به معنی پوشـش اسـت. درحقیقـت می تـوان مالـچ و مالچ پاشـی را روشـی بـرای ایجـاد پوششـی در سـطح خـاک قلمـداد کـرد کـه بـا اهـداف متفـاوت از آن اسـتفاده می  شـود. اسـتفاده از انـواع مالچ هـا و مالچ پاشـی در زراعـت، باغبانـی، حفاظـت خـاک و تثبیـت ماسـه های روان و توسـعه فضای سـبز در سـال های اخیر گسـترش فراوانـی یافتـه اسـت. مالـچ یکـی از عملیـات قدیمی اسـت کـه باغبانان به مـدت طولانی و بـرای کنتـرل علف هـرز و حفظ رطوبـت پیرامون میوه، سـبزی و گل و گیاهـان از آن اسـتفاده می کننـد. بهطـور سـنتی، فقـط از علوفـه، علـف چیده شـده، برگ هـا و دیگـر مـوادی کـه به آسـانی تجزیه می شـوند، بـرای این کار اسـتفاده می شـد. مالـچ عبـارت اسـت از هـر مـادهای کـه در سـطح خـاک قـرار گرفتـه و در همـان محـل نگهداری شـده، هـر ماده کـه در خاک روییـده ولی قبل از قرارگرفتـن در جـای اصلی خود تغییر ماهیت داده شـده باشـد و هـر مادهای که تهیـه شـده و قبـل از قرارگرفتـن در محـل اصلی به آنجا حمل شـده باشـد، مانند بقایـای گیاهـی، برگهـا و قسـمتهای هرس شـده درختـان، کودهـای حیوانـی، کاغـذ، پلاستیک ها پلی اتیلـن، فراورده هـای نفتـی، سـنگریزه ومالـچ می توانـد هـم از مـواد زنـده و هـم غیـر زنـده تشـکیل شـده و مانـع نفوذ نـور شـود. مـواد غیـر زنـده که بـرای مالـچ اسـتفاده می شـوند، شـامل تراشـه های چـوب، خرده های پوسـت درختـان، خـاک اره، کاه، بریده های گیاهـان باریک برگ، برگهـا، پالسـتیک سـیاه و سنگ هاسـت. هزینـه بالای این مـواد و اجـرت کارگر بـرای به کاربسـتن آنها، اسـتفاده از مالـچ را منحصر به گیاهان پرارزش و کم سـطح کرده اسـت. اسـتفاده از آن در گیاهان اسـتقراریافته هم میسـر اسـت.

مالچ کاه و کلش

 بیشتــر تحقیقــات دربــاره مالچ هــا، درخصــوص بقایــای گیاهــی و ســایر مــواد زائــد گیاهــی نظیــر کاه و کلــش، برگهــا، چــوب بــال ذرت، خــاک اره ً فــراوان و خــرده چــوب و… انجــام شــده اســت. ایــن مــواد بســیار ارزان و غالبــا اســت. در گذشــته یونانی هــا و رومیهــا معتقــد بودنــد کــه خــراش دادن و مخلوط کــردن خــاک باعــث بهبــود حاصلخیــزی آن می شــود. بــا توجــه بــه همیــن ایــده زمیــن زراعــی به طــور کامــل خــاکورزی می شــد؛ ولــی بتدریــج روش جدیــدی تکامل یافــت کــه هــدف آن حفاظــت خــاک در همــه زمان  هــا از طریــق باقی گذاشــتن بقایــا در ســطح خــاک اســت کــه بــه آن خــاکورزی حفاظتـی گوینـد و بـه هرگونـه سیسـتمی اطـاق میشـود کـه در آن حداقـل 30  درصــد خــاک در بعــد از کاشــت از بقایــای گیاهــی پوشــیده شــده باشــد. مالـچ انـرژی قطـرات بـاران را پراکنـده می کنـد، سـله بندی را به حداقـل می رسـاند، روانـاب را کاهـش میدهـد و نفـوذ آب در خـاک را بهبـود می  بخشـد و درنتیجـه فرسـایش آبـی و بـادی را کاهـش میدهـد. متأسـفانه در زراعـت دیـم مقـدار بقایـای کافـی بـرای بهبـود نفوذپذیـری و کاهـش تبخیـر آب از سـطح خـاک فراهـم نمی شـود و از طرفـی نـزوالت آسـمانی در مناطـق خشـک به صورت رگبارهـای شـدید اتفاق می افتـد. بنابرایـن کاهـش فرسـایش آبی و بـادی از دلایل مهـم اسـتفاده از مالچهـا در مناطـق خشـک اسـت. از مزایای مالچ کلش، افزایـش فعالیـت میکروب هـا و سـایر موجـودات زنـده در خـاک، تکثیـر بیشتـر ریشـه و اثر بالشـی بر فشـردگی ناشـی از ادوات کشـاورزی اسـت. نمونه ای از کاربرد مالچ گیاهی در شـکل نشـان داده شـده اسـت.


مالچ خاکی

 در اواخـر قـرن اخیـر محققـان نشـان دادنـد کـه وجـود یـک لایه  سـطحی از خــاک خشــک بــه ضخامــت 5 تــا 8 ســانتیمتر به عنــوان مالــچ در مقایســه بــا خاکــی کــه ســطح آن دســت نخورده اســت باعــث میشــود تلفــات تبخیــر از خـاک به طـور قابل توجهـی کاهـش یابـد؛ زیـرا ایـن مالـچ جلـوی صعـود کاپیــاری آب را در خــاک میگیــرد. مالــچ خاکــی در بندســارها، گلســتان های گلمحمــدی دیــم، تاکســتانها و بادامســتان های دیــم مرســوم بـوده اسـت و سـهم بسـیاری در کاهـش سـهم تلفـات تبخیـری آب دارد. البتـه توصیـه مؤکـد میشـود کـه از شـخم عمیـق و برگردانـدن خـاک پرهیـز شـده و ً لایه سـطحی خـاک بـا ادواتـی ماننـد کولتیواتـور، روتیواتـور یـا چنـگک صرفـا دسـتی، دسـت خـورده شـود.

مالچ پالستیکی

 یکــی دیگــر از انــواع مالچ هــا، مالــچ پالســتیکی اســت کــه به دلیـل فوایـدی کـه داشـته، در کشـاورزی کاربـرد دارد. مالچ هـای پلاستیکی در رنگهـای مختلفـی وجـود دارد کـه یـک نـوع طـول مـوج خـاص را بازتـاب می کنــد و هــر طــول مــوج تأثیــر متفاوتــی بــر روی گیــاه دارد. مالچ هــای پلاستیکی با بالا بردن دمــای خــاک و حفــظ یکنواختــی رطوبــت خــاک، عملکــرد، کیفیــت و زودرســی محصولات را افزایــش می دهــد.

مالچ سنگی

توصیـه می شـود انتخـاب مالـچ بـر اسـاس مصالـح و منابـع طبیعـی اساسـا در دسـترس صـورت پذیـرد. اگـر در جایـی بقایـای گیاهـی در دسـترس هسـت، ارجحیـت بـا آن اسـت کـه از آنهـا اسـتفاده کـرد و اگـر در مناطقـی، سـنگ های ریـز و درشـت در دسـترس اسـت، توصیـه می شـود مصالـح محلـی بـه کار رود.


برآورد عملکرد باغی و اقتصادی محصوالت باغی

 در جـدول زیر بـراورد عملکـرد باغـی و اقتصـادی چنـد محصـول باغـی مهـم آورده شـده اسـت:


بررسی عملیات هزینه ای مشترک

1-    عملیــات هزینــه ای زمــان کاشــت: تهیــه پروفیــل خــاک و آزمــون نمونه هـای خـاک، تهیـه نقشـه کاشـت، ایجـاد بسـتر، ایجـاد سـامانه، پرکـردن چاله هـا، تهیـه کـود دامـی پوسـیده، تهیـه نهـال و قیم، آبیـاری زمـان کاشـت، تهیه مالـچ، کارگر ماهر؛

2-    عملیــات هزینه هــای دوره بهره بــرداری: وجیــن و حــذف علف هــای هـرز، مبـارزه بـا آفـات و بیماریهـا، هـرس، عملیـات تغذیـه، برداشـت و جمـع آوری محصـول و سـایر عملیـات باغـی موردنیـاز؛

3-    هزینــه نگهــداری سالانه  و نگهــداری ســامانه: 500تا 700 هزارتومــان

حلاصه مطالب

 شـرایط جغرافیایـی: محصولات متناسـب بـا عـرض جغرافیایـی باشـند. شـیب رو بـه شـمال مطلوب تریـن و شـیب رو بـه جنـوب آخریـن گزینـه محسوب میشـود.

پارامترهـای اقلیمـی: بـه وضعیت میـزان و پراکنـش بـارش توجه شـود. پراکنش بـارش تعیین کننـده تراکـم درختـان در بـاغ خواهـد بود

سـامانه ها: احـداث سـامانه ها بـا هـدف جمـع آوری، هدایـت و ذخیـره روانـاب در پـای هـدف اسـاس کار اسـت و بـدون آن اصلا امـکان احـداث باغ دیم نیسـت. بـا توجه بـه شـرایط جغرافیایـی جهـت و میزان شـیب، میـزان و پراکنش بـارش و نـوع محصول، شـکل و ابعـاد سـامانه تغییـر میکنـد. در شـیب های کـم، نیم دایـره ای، مربعـی و مثلثی اجــرا می شــوند و در شــیب های بیشتــر، توصیــه می شــود به صــورت نوارهــای عمــود بـر شـیب باشـد تـا حجـم خاکبـرداری به حداقـل برسـد. در دره هـای عریـض مشـرف بــر دامنه هــا بهتراســت از بندســارها اســتفاده شــود. رســوبات شــکلگرفته در داخــل بندسـارها، بسـتر مناسـب بـرای درختـان خواهـد بود.

روانـاب: بایسـتی به نحوی عمل کرد کـه ضریب رواناب یعنی میزان رواناب رسـیده به پای درخت افزایش و شـروع زمان جاری شـدن رواناب یعنی آسـتانه رواناب کاهش یابد.

تهیه بسـتر: رعایت و ایجاد بسـتر مناسـب دارای ابعـاد 1×1×1 متر ضروری اسـت و اگـر خـاک زیریـن مطلوبیـت ندارد یـا دچـار محدودیت اسـت، با خاک سـطحی مرغوب جایگزین شـود. هیچ نیازی به کاربرد مواد سـوپر جاذب یا موارد مشـابه غیرطبیعی نیست و بـرای بهبـود ظرفیـت آب خـاک میتوان از بقایـای گیاهی، پرلیت و… اسـتفاده کرد.

کاهـش تلفات تبخیر: از مالچ های در دسـترس محلی (خاکی، سـنگی، سـنگریزه، گیاهـی و…) به منظور کاهش تبخیر اسـتفاده شـو.

 پایه و رقم: در انتخاب رقم به نظر کارشناسان توجه شود.

تغذیـه: کاربرد بقایای گیاهی در بسـتر خاک به منظور بهبود کیفیت خـاک و افزایش ظرفیت آب خاک و نیز اسـتفاده از قارچ مایکوریزا برای بهبود ریشـه زایی (50 تا 100 گرم بـرای هر درخت) توصیه می شـود.

آفـات و بیماریهـا: بـه روشهـای بیولوژیـک اقـدام بـه کنتـرل آفـات و بیماریها )برگخوارهـا، مغزخوارهـا، چوبخوارهـا، آفـات مکنـده، سـفیدکو…) شـود. زمینـه بروز، اپیدمـی آفـات و بیماریهـا فراهـم نشـود. حـذف پاجوش هـا، کنتـرل علفهـای هـرز، جمـع آوری شـاخه های خشـک و آلـوده و سـوزاندن آنهـا، اسـتفاده از تله هـای فرمونی و تقویـت درختـان و… از راهکارهـای مدیریتـی باغ سـالم محسـوب می شـود.

شـیوه کاشـت: بسـته بـه نـوع محصـول از بـذر، نهـال ریشـه دار، نهـال پیونـدی، قلمـه یـا نشـا اسـتفاده خواهـد شـد. زمـان مناسـب کشـت بایـد به نحـوی تنظیم شـود کـه همـراه بـا دوره کمـون و خـواب گیـاه باشـد.

آبیـاری زمـان کاشـت: درصورتیکـه کشـت به صـورت بـذر باشـد، بـه آبیـاری زمـان کاشـت نیـازی نخواهـد بـود امـا اگـر شـرایط رطوبتـی خـاک در هنـگام انتقـال نهـال مناسـب نباشـد، آبیـاری حداقـل توصیـه می شـود تـا رطوبت ریشـه توسـط خاک جذب نشــود

آبیــاری تکمیلــی: توصیــه می شــود حتما اقدامــات مدیریتــی لازم انجــام و از آبیـاری تکمیلـی پرهیـز شـود. ازآنجاییکـه آبیـاری تکمیلی سـبب توسـعه شـاخ برگ و رشـد رویشـی می شـود، ممکـن اسـت آسـیب های ناشـی از ایـن اقـدام، گاهـی بیـش از تأثیـرات مفیـد آن باشـد.

مشـارکت، آمـوزش و ترویـج: یکـی از اقدامات بسـیار ضـروری و مهـم در فرایند اجرایـی باغهـا و گیاهـان دارویـی دیـم ) اعـم از احیـا یـا احـداث ، شـرکت در دوره هـای آموزشـی و بازدیـد از مـزارع الگویی و نمایشـی اسـت.

 

منبع: سایت موسسه تحقیقات و اصلاح نهال و بذر ایران، راهنمای فنی و کاربردی احداث باغ های دیم.